Aromatik Bitki Yetiştirme: Lavanta, Kekik, Biberiye, Nane ve Fesleğen Rehberi
Aromatik Bitkiler Ankara İklimini Neden Sever?
İlk bakışta şaşırtıcı gelebilir ama lavanta, kekik ve adaçayı gibi Akdeniz kökenli aromatik bitkiler, Ankara'nın kurak yazlarında pek çok süs bitkisinden daha mutludur. Bu türlerin anavatanı, yazın aylarca yağmur görmeyen, güneşi bol, toprağı taşlı ve kireçli tepelerdir. Ankara'nın karasal ikliminde onları zorlayan şey yaz kuraklığı değil, kış soğuğu ve yanlış sulamadır.
Aromatik bitkilerin bir diğer güzelliği, kokularının su stresiyle artmasıdır. Bitki susuz kaldıkça uçucu yağ oranını yükseltir; yani az sulanan lavanta, bol sulanan lavantadan daha güzel kokar. Bu, sulama imkanı kısıtlı hobi bahçeleri ve hafta sonu bahçıvanları için biçilmiş kaftandır. Gölbaşı ve Mamak taraflarındaki hobi bahçelerinde lavanta sıraları son yıllarda adeta moda oldu.
Bu rehberde beş popüler türü ele alacağız: lavanta, kekik, biberiye, nane ve fesleğen. Bunlardan ilk üçü kurakçıl ve çok yıllıktır; nane su seven bir istisnadır; fesleğen ise tek yıllık bir yaz misafiridir. Toprak isteklerinden kışlatmaya kadar her birinin ayrı bir karakteri vardır.
Toprak İstekleri: Drenaj Her Şeydir
Lavanta, kekik ve biberiye için tek altın kural vardır: ayakları asla suda kalmayacak. Bu üçlü, kışın ıslak kalan ağır killi toprakta dondan değil kök çürüklüğünden ölür. Ankara toprakları ağırlıkla killi olduğundan dikim yerini mutlaka ıslah edin: dikim çukurundan çıkan toprağı yüzde 30-40 oranında dere kumu veya perlit, yüzde 20 elenmiş bahçe toprağı ile karıştırın. Daha da garantisi, bitkileri 20-30 santimetre yükseltilmiş sırtlara veya kasalara dikmektir.
İyi haber şu: bu türler kireçli toprağa son derece toleranslıdır, hatta lavanta pH 6,5-8 aralığında, yani Ankara'nın kireçli topraklarında rahat eder. Asitli toprak isteyen bitkilerin aksine, kireç düzeltmesiyle uğraşmanıza gerek yoktur. Gübre konusunda da mütevazıdırlar; dikim sırasında çukur başına bir-iki avuç iyi yanmış gübre veya bir avuç solucan gübresi yeterlidir. Aşırı azotlu beslenen aromatik bitki bol yaprak yapar ama kokusu zayıflar.
Nane tam ters karakterdedir: nemli, organik maddece zengin, hatta yarı gölge toprakları sever. Fesleğen ise ortadadır; güneş ister ama düzenli nem ve zengin toprak da ister. Fesleğen için yüzde 60 elenmiş bitki toprağı, yüzde 25 yanmış gübre, yüzde 15 torf karışımı hem saksıda hem tarhta çok iyi sonuç verir.
Dikim ve Sulama: Az Su, Çok Koku
Ankara'da aromatik bitki dikimi için en iyi dönem, don riskinin geçtiği 10-15 Mayıs sonrasıdır; çok yıllık türlerde eylül başı dikimi de mümkündür ama ilk kışa küçük giren fidan risk taşır. Dikim aralıkları: lavanta 40-60 santimetre, biberiye 50-60 santimetre, kekik 25-30 santimetre. Nane için ayrı bir uyarı: kök sürgünleriyle her yeri istila eder; ya dibi kesik geniş bir kovanın içine gömerek ya da tamamen saksıda yetiştirin.
Sulamada ilk yıl ile sonraki yıllar ayrılır. Dikim yılında lavanta, kekik ve biberiye kök salana kadar haftada bir derin sulama ister (bitki başına 3-5 litre). İkinci yıldan itibaren bu türler Ankara yazında iki-üç haftada bir sulamayla, yerleşmiş yaşlı bitkiler ise neredeyse hiç sulanmadan yaşar. En sık yapılan hata, domatesle aynı programda her gün su vermektir; bu, kök çürüklüğüne giden en kısa yoldur.
Fesleğen ve nane ise düzenli su ister: yazın saksıda gün aşırı, tarhta haftada iki-üç kez. Fesleğende suyu yaprağa değil dibine verin; ıslak yaprak mantar davetiyesidir. Tüm türlerde sabah erken saatte sulama, akşam sulamasından daha sağlıklıdır.
Hasat ve Kurutma Teknikleri
Hasat zamanlaması uçucu yağ oranını doğrudan belirler. Lavantada en doğru an, başaklardaki çiçeklerin üçte biri ila yarısı açtığı dönemdir; Ankara'da bu genellikle haziran sonu-temmuz başına denk gelir. Sapları çiçek başağının 10-15 santimetre altından, sabah çiyi kalktıktan sonra ama öğle sıcağı bastırmadan (09.00-11.00 arası) kesin. Kekik ve biberiyede yıl boyu uçtan alma yapılabilir; ancak kurutmalık ana hasat, tam çiçeklenme öncesinde yapılır.
Kurutmanın kuralı basittir: karanlık, kuru ve havadar ortam. Sapları 15-20'lik demetler halinde bağlayıp baş aşağı, güneş görmeyen havadar bir odada veya çardak altında asın. Ankara'nın kuru yaz havası kurutma için idealdir; lavanta ve kekik 10-14 günde, etli yapraklı biberiye 2-3 haftada kurur. Güneşte kurutma rengi soldurur ve kokuyu uçurur; fırında kurutacaksanız 40 dereceyi asla geçmeyin.
Kuruyan yaprakları saplarından sıyırıp ağzı kapalı cam kavanozlarda, ışık almayan bir dolapta saklayın; aroma bu şekilde 12-18 ay korunur. Nane ve fesleğende kurutmaya alternatif olarak dondurma da çok iyi sonuç verir: ince kıyılmış yaprakları buz kalıbında az suyla veya zeytinyağıyla dondurmak, taze aromayı kışa taşır.
Ankara İkliminde Kışlatma
Kışlatma, Ankara'da aromatik bahçenin sınav haftasıdır. Kekik ve nane tam anlamıyla dayanıklıdır; -20 dereceye kadar sorun yaşamaz, hiçbir önlem gerektirmez. Lavanta çeşide bağlıdır: İngiliz lavantası (Lavandula angustifolia) -15, -18 dereceye dayanır ve Ankara'da açıkta kışlar; gösterişli Fransız lavantası (stoechas) ise -5 derecede ölür, kesinlikle saksıda yetiştirilip içeri alınmalıdır. Fidan alırken tür adını mutlaka sorun.
Biberiye sınırdadır: -8, -10 derecenin altında dokular zarar görür. Ankara'da açıktaki biberiyeyi kasım sonunda dibinden 8-10 santimetre kalınlığında çam kabuğu malçla besleyip üzerini çift kat don kırkım örtüsüyle sarmak çoğu kışı atlatmasını sağlar; yine de en garantili yöntem saksıda yetiştirip aralık-mart arasını soğuk ama donsuz (0-10 derece) bir balkon içi, merdiven boşluğu veya serada geçirtmektir. Fesleğen zaten tek yıllıktır; ilk donla vedalaşır, tohumunu alıp ertesi bahar yeniden ekersiniz.
Tüm çok yıllıklarda kış öncesi iki yasak vardır: eylülden sonra azotlu gübre vermek (yumuşak sürgün dona dayanmaz) ve sonbaharda derin budama yapmak. Şekil budamasını ilkbahara, son donlardan sonraya bırakın. Aromatik bahçenizin drenajlı dikim karışımı için elenmiş toprak, kum katkılı harç ve yanmış gübreyi kapınıza getirelim; sipariş ve ücretsiz miktar hesabı için 0532 327 44 42 numarasını arayabilirsiniz.